تونس
امروز در تونس 6 دانشگاه و 21 موسسه آموزش عالي وجود دارد كه با تأسيس دانشگاه تونس در سال 1960 پاگرفتند. تونس كشور كوچكي است و 145610 كيلومترمربع وسعت دارد و جمعيت آن 8 ميليون نفر است. 51 درصد جمعيت اين كشور زير 19 سال است و همين موضوع فشار سنگيني را بر بخش آموزش در همه سطوح وارد كرده است و عليرغم تلاشهاي دولت براي توسعه بخش صنعت و خدمات، جوانان تونسي در جستجوي شرايط بهتر كشور را ترك ميكنند.
در سال 1989، رشد جمعيت 11/3 درصد و نرخ باسوادي 62 درصد بود. پس از استقلال، شهرنشيني نيز سير صعودي داشت و اكنون 53 درصد جمعيت در شهرها زندگي ميكنند.
در سال 1988 بخش دانشگاهي در تونس بازسازي شد. پيش از آن سه دانشگاه در كشور وجود داشت. يكي در پايتخت، ديگري در شمال كشور (در مُنستير) و سومي در جنوب كشور (در صفاقس).
اصلاح آموزش عالي در سال 1988 روي داد و تا حدودي شبيه اصلاح آموزش عالي فرانسه در سال 1968 بود. در اين اصلاحات، دانشكدهها مجدداً گروهبندي شده و سه دانشگاه جديد نيز اضافه گشت. در تونس مراكزي به نام «مؤسسات آموزش عالي و تحقيقات» وجود داشت. بيش از 74 موسسه از اين دست در تونس وجود داشت كه از تركيب مجدد آنها اين 6 دانشگاه شكل گرفت. سه دانشگاه از اين 6 دانشگاه در تونس، پايتخت كشور قرار دارند. (تونس 1، در علوم انساني؛ تونس 2، در علوم و مهندسي و پزشكي؛ تونس 3، در اقتصاد، علوم سياسي، حقوق و مديريت). دانشگاه مُنستير و صفاقس دانشگاههاي جامع بوده و در رشتههاي مختلف دانشجو ميپذيرند. دانشگاه اسلامي زيتونه نيز در رشتههاي دين و الهيات دانشجو ميپذيرد.
بخش غيردانشگاهي در رشتههاي كاربردي همچون صنايع غذايي، كشاورزي، دامپزشكي نمايش، موسيقي و مديريت فعال است. اين بخش زيرنظر وزارت آموزش عالي فعاليت نميكند و زيرنظر وزارتخانههاي مختلف فعال است. وزارت كشاورزي، وزارت خدمات اجتماعي و وزارت فرهنگ و اطلاعرساني مسئوليت اين بخش را بر اساس رشتههاي تحصيلي برعهده دارند.
پذيرش دانشجو و ورود به دانشگاه بعد از تحصيلات 7 ساله (نظير دوره راهنمايي و دبيرستان در ايران) ممكن است، ضمن آنكه امتحاني نيز از سوي وزارت آموزش عالي برگزار ميشود تا در جايابي و انتخاب رشته دانشجويان براساس نمرهاي كه بدست آوردهاند، تصميمگيري شود.
تحصيلات دانشگاهي در مرحله اول به دو نوع تقسيم ميشود. نوع اول، دوره كوتاهمدت است (همچون دوره كارداني) كه داراي ماهيتي فني و حرفهاي بوده و با هدف تربيت نيروي ماهر تحصيلكرده در بخشهاي مختلف پيگيري ميشود.
نوع دوم نيز كه دو ساله است ـ با اين ويژگي كه قابل ادامه است ـ به رشتههاي علومانساني و علوم اختصاص دارد. به فارغالتحصيلان در اين مقطع ديپلم دانشگاهي در رشته ادبيات ( DELIL ) و يا ديپلم دانشگاهي در رشته علوم ( DLIES ) اعطا ميشود.
پس از طي اين دو سال و اخذ مدرك، دانشجو ميتواند تحصيلات خود را براي دو سال ديگر ادامه داده و مدرك فوقليسانس ( maitrise ) دريافت كند. در رشتههاي علومانساني بر اين مدت يك سال نيز افزوده ميشود تا دانشجو با تأليف پاياننامه بتواند از آن دفاع كند. (پيش از اصلاحات سال 1988 و الحاق مدارس عالي تربيت معلم به دانشگاهها، فارغالتحصيلان مراكز تربيت معلم نيز مدرك maitrise دريافت ميكردند).
در مقطع سوم كه با هدف تحقيق دنبال ميشود، دورة 4 ساله دكتري پيگرفته ميشود و نهايتاً به اخذ مدرك دكتراي سيكل سوم منتهي ميشود.
دانشجو ميتواند پس از پايان تحصيلات چهارساله و اخذ مدرك فوقليسانس، براي اخذ دكتراي دولتي نيز تلاش كند. طول اين دوره 8 تا 10 سال است
در سال 90 ـ 1989، تقريباً 7 درصد از گروه سني 24 ـ 19 در دانشگاهها و مدارس عالي ثبتنام كرده بودند كه براي كشور در حال توسعهاي همچون تونس اندك بود.
اصلاحات سال 1988 در بخش آموزش عالي در تونس، استقلال و آزادي بيشتري به دانشگاههاداد، اما كل نظام آموزش عالي تحت نظارت وزارت آموزش، آموزش عالي و تحقيقات درآمد. طرحريزي اهداف كلان و ملي را در بخش آموزش عالي اين وزارتخانه برعهده دارد و تحقق اين اهداف نيز با همين وزارتخانه است.
در اكتبر سال 1988 يك شوراي مشورتي با عنوان شوراي عالي آموزش به رياست نخستوزير و كليه وزارتخانههايي كه در امر آموزش ذينفع هستند تشكيل شد. اين شورا ديدگاههاي خود را درباره مسائل آموزشي و از جمله سياستهاي مالي به اطلاع وزارت آموزش، آموزش عالي و تحقيقات ميرساند.
يكي از اهداف اصلاحات سال 1988 آن بود كه راه براي فعاليت هرچه بيشتر بخش خصوصي در آموزش عالي هموار شود، با اين اوصاف بخش عمده آموزش عالي دولتي است و بودجه آن را دولت تأمين ميكند. در حال حاضر، دولت دانشگاهها را تشويق ميكند تا در جستجوي منابع مالي جديد باشند و بخشي از بودجه مورد نياز را خود تأمين كنند.
اعضاي هيئت علمي دانشگاههاي تونس از اتباع اين كشور هستند و شرايط استخدام و پرداخت حقوق به صورت متمركز اعمال ميشود. انتخاب اعضاي هيئت علمي بايد با تأييد وزارت آموزش، آموزش عالي و تحقيقات صورت گيرد. رؤساي دانشگاهها نيز به مدت 3 سال از سوي رئيس جمهور منصوب ميشوند. تعداد ساعات تدريس هر درس و شرايط لازم براي تدريس به صورت متمركز و در وزارتخانه معين ميشود.
در سال 90 ـ 1989، 62700 نفر براي حضور در دانشگاهها ثبتنام كردند و تقاضا براي حضور در دانشگاهها به خاطر افزايش جمعيت افزايش يافته است. در آغاز دهه هشتاد، متوسط رشد سالانه تعداد دانشجو 4 درصد بود. از سال 1988 به بعد اين رقم به 10 درصد رسيد. در آغاز دهه 90 تعداد دانشجويان پذيرفته شده به 149 هزار نفر رسيد. از دهه 90 به بعد و افزايش چشمگير تعداد دانشجويان، دانشگاههاي تونس با مسائل جديدي مواجه بوده است كه عمده آن سياسي شدن دانشجويان و تشكيل انجمنهاي دانشجويي است.
بنده رضا فاضلی استادیار جامعه شناسی در حوزه علم و آموزش عالی که تا کنون کارها ی زیر را در این حوزه به چاپ رسانیده ام: