مراکش
در سال 1961 تنها 324 نفر ليسانس در مراكش وجود داشت. اين رقم در سال 1971 به 4701 نفر و در سال 1988 به 54 هزار نفر رسيد. افزايش تعداد كساني كه در دانشگاهها و مراكز عالي ثبتنام كردهاند، نيز حائز توجه است. در سال تحصيلي 62 ـ 1961 تنها 4780 نفر ثبتنام كردهاند كه اين تعداد در سال 89 ـ 1988 به 173 هزار نفر رسيد.
مراكش پيش از دهه 1960، تنها دو دانشگاه داشت. در دهه 1990، 25 موسسه آموزش عالي و 6 دانشگاه (با 37 دانشكده و 22 موسسه آموزش عالي) مشغول فعاليت بودند.
تعداد دانشجويان تحصيلات تكميلي نيز افزايش عمدهايي داشته است. در سال تحصيلي 62 ـ 1961 تنها 140 نفر دانشجوي فوق ليسانس و دكتري وجود داشت، اين رقم در سال
88 ـ1987 به 12644 نفر رسيد، يعني رشد سالانه 15/18 درصد داشت.
گفتني است كه در آغاز دهه 1990، حدود 11739 دانشجوي مراكشي در خارج كشور، عمدتاً در فرانسه مشغول به تحصيل بودند.
از اوايل دهه 1960 چند مؤسسه تحصيلي براي تأمين نيروهاي مورد نياز بخش دولتي و اقتصادي و اجتماعي تأسيس شدند. مدت تحصيل در اين موسسات از 2 سال تا 6 سال (بسته به رشته مورد نظر) متفاوت بود. تعداد اين موسسات در سال 61 ـ 1960 سه و دانشجويان شاغل به تحصيل در آنها 300 نفر بود. در حالي كه اين تعداد ذر سال 1988 به 22 موسسه و 8100 دانشجو رسيد.
وزارتخانهها هر كدام موسسات خاص خود را براي تربيت نيرو دارند. اين موسسات دانشجويان را از طريق كنكور و امتحان ورودي انتخاب ميكنند. تعداد اندكي در مراكش ميتوانند وارد دانشگاه شوند (تنها 4 درصد واجدين شرايط)، لذا رقابت تنگاتنگي بين داوطلبان وجود دارد.
مراكش داراي دانشگاهي است كه پيش از سالهاي استقلال اين كشور تأسيس شده است.
دانشگاه قرويّين
قديميترين دانشگاه مراكش است كه سمبل هويت فرهنگي ملت مراكش نيز به شمار ميرود. اين دانشگاه كه در سال 1859 ميلادي تأسيس شده است، پيش از اين در آستانه اضمحلال بود، اما در اثر توجه مقامات مربوط در سال 1963 تجديد سازمان يافت. مواد درسي آن مطابق نيازهاي جامعه تنظيم شد و در عين حال، حال و هواي اسلامي و سنتي و معنوي آن نيز حفظ شده است.
اما نياز جامعه جديد مراكش به دانشگاه جديد، بعد از استقلال كاملاً حس ميشد، لذا در سال 1975 نخستين دانشكده در رشتههاي هنرهاي آزاد، علوم و حقوق تأسيس شد. دو سال بعد، دانشگاه محمد پنجم بنيان نهاده شد. در آغاز دهه 60، يك مدرسه مهندسي و يك انيستيتوي جامعهشناسي نيز تأسيس شد. در اين دوره، موسسه ملي آموزش عالي ( ENS ) نيز تجديد سازمان يافت.
در سال 1977، 53 هزار دانشجو در الجزاير وجود داشت، يعني تعداد دانشجويان از سال استقلال تا آن هنگام 600 درصد رشد داشت. در دهه 1980، اين رشد متعادلتر شده و به 300 درصد رسيد.
اما عليرغم رشد تعداد دانشجويان، تحقيق و پژوهش همچنان دچار مشكل بوده است و رشد كافي و درخور توجهي در اين زمينه صورت نگرفته است.
هدايت آموزش عالي در مراكش بر عهده وزارت ملي آموزش است. اما دانشگاهها در زمره نهادهاي عمومي به حساب نميآيند كه بودجه مستقلي دارند. در واقع، آموزش عالي مراكش خود را موظف به پاسخگوي به نيازهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي ميداند، اما مشكلات عمدهايي در اين زمينه وجود دارد. در دهه 1980 و بعد از بيكار ماندن فارغالتحصيلان دانشگاهها تدابيري اتخاذ شد. در دانشگاه قرويين، دانشگاه سيدي محمد بن عبدالله (در فاس) و دانشگاه محمد اول (در وجده) و دانشگاه قاضي اياد (در شهر مراكش) روساي جديد منصوب شدند. چند موسسه فني و حرفهاي به اسامي مدرسه ملي مهندسي كاربردي (در كازابلانكا)، مدرسه تكنولوژي (در فاس)، مدرسه ترجمه (در طنجه) و مدرسه ملي برق و مكانيك بسته شدند. درصد بودجه اختصاصي به آموزش عالي (عليرغم مشكلات اقتصادي و مشكلات داخلي و خشكسالي 5 ساله در اوايل دهه 80) افزايش يافت. يعني 20 درصد بر بودجه عمراني و 17 درصد بر بودجه جاري وزارت ملي آموزش افزوده شد. اما شمار فراوان دانشجويان و بورسيهها، هزينهها را همچنان بالا نگاه ميداشت. بيش از 40 درصد بودجه جاري به دانشجويان بورسيه و 51 درصد به حقوقها اختصاص يافت. موسسات آموزشي تنها 4 درصد بودجه را صاحب گشتند. اين بدان معنا بود كه بودجه اختصاصي به محققان و ديگر دانشجويان بسيار كم است.
موسسات آموزشي عالي خصوصي نيز با همين مشكلات دست به گريبان بودهاند. در مراكش روساي دانشگاهها تصميمات وزارت آموزش ملي را اجرا ميكنند.علاوه بر آن، وزارتخانه در هر دانشگاه شوراي دانشگاهي را تعيين ميسازد كه مسائل مربوط به دانشگاه را حل و فصل ميكند. در هر دانشگاه، علاوه بر شوراي دانشگاه، شوراي اعضاي هيئت علمي نيز وجود دارد. اعضاي اين شورا سالي دو يا سه بار دور هم جمع ميشوند تا تصميمات وزارتخانه را بررسي و تأييد كنند.
در هر دانشگاه و موسسه آموزش عالي، اعضاي گروه آموزشي رئيس گروه را انتخاب ميكنند. آنها علاوه بر انتخاب رئيس، يك شورا علمي نيز معين ميكنند كه درباره مسائل آموزشي و تحقيقاتي تصميم ميگيرند. هيچ استاد جديدي نيز بدون نظر مساعد اين شورا جذب و استخدام نميشود.
در موسسات فني مسئوليت پذيرش و ارزيابي امور بر عهده دفتر خدمات عمومي آموزش است. مدير اين دفتر از سوي وزارتخانهايي كه موسسه فني زير نظر آن است، انتخاب ميشود. يك شوراي داخلي در اين موسسات فني وجود دارد كه مدير دفتر خدمات عمومي آموزش در هدايت امور كمك ميكند. اعضاي اين شورا سالي حداقل سه بار دور هم جمع ميشوند. يك شوراي ديگر نيز كه باز زير نظر وزارتخانه مربوطه است و مركب از نمايندگان اعضايي هيئت علمي آن موسسه فني است، كار هدايت مسائل آموزشي و علمي را بر عهده دارد.
نتيجه
آموزش عالي در مراكش از سال 1960 به اين سو رشد بسياري داشته است. اين رشد عمدتاً در ارتباط با اقتصاد و رفع نيازهاي جامعه بوده است. اما عليرغم اين رشد، آموزش عالي هم در مسائل كيفي و هم در مسائل كمي مشكلات عديدهايي دارد.
در مراكش تقاضا براي تحصيل در دورههاي طولاني مدت بسيار است. هنوز مديريت صحيحي براي انتخاب بهترين و صالحترين داوطلبان وجود ندارد. مسئله ديگر، برقراري تعادل ميان برنامههاي تحصيلي بلندمدت و كوتاه مدت است. در سالهاي دهه هشتاد و اوائل دهه 90، بعضي از مؤسسات آموزشي دچار افت شده و با رقباي جديدي مواجه بودهاند، مشكل ديگر اين موسسات آموزشي آن بوده است كه فارغالتحصيلان آنها بيكار هستند.
مسئله ديگر عدم توجه به تحقيق و پژوهش است. تنها 3 درصد توليد ناخالص ملي به امر پژوهش و تحقيق اختصاص يافته است و همين بودجه كم نيز به نحو مطلوب به كار گرفته نميشود. تا هنگامي كه كار پژوهشي و تحقيقاتي در ارزيابي استادان دانشگاه و مراكز آموزش عالي لحاظ نشود، و اعضاي هيئت علمي با انجام پژوهش و تحقيق ارتقاي درجه نيابند، و تا هنگامي كه نظام پژوهشي جامعي در مراكش تدوين نشده باشد، اين كشور همچنان از فقدان تحقيق و پژوهش رنج خواهد برد. در خاتمه بايد به اين نكته اشاره كنيم كه تعداد اعضاي هيئت علمي پژوهشي پيوسته در حال افزايش بوده است. براي نمونه، در سال 86 ـ 1985، 3717 عضو هيئت علمي وجود داشت كه در سال 88 ـ 1987 به 4641 نفر رسيد.
دانشگاه قاضي اياد (در شهر مراكش)
اين دانشگاه در سال 1978 تأسيس شده است، دانشگاه دولتي است و به دو زبان عربي و فرانسه در آن تحصيل و تدريس ميشود. سال تحصيلي از سپتامبر تا ژولاي است.897 استاد و 36522 دانشجو دارد. فهرست اسامي دانشكدههاي آن به شرح زير است:
دانشكده علوم
دانشكده علم و تكنولوژي
دانشكده ادبيات و علوم انساني
دانشكده حقوق، اقتصاد و علوم اجتماعي
انيستيتو تكنولوژي
دانشگاه حسن دوم (در كازابلانكا)
اين دانشگاه در سال 1975 تأسيس شده است. به دو زبان عربي و فرانسه در آن تدريس ميشود و سال تحصيلي از سپتامبر تا جولاي ادامه دارد. تعداد استادان 1109 نفر و تعداد دانشجويان آن 34327 نفر است. فهرست اسامي دانشكدهها و گروههاي آموزشي آن به شرح زير است:
دانشكده حقوق، اقتصاد و علوم اجتماعي
حقوق عمومي
حقوق خصوصي
اقتصاد
دانشكده هنرها و علوم انساني
مطالعات اسلامي زبان و ادبيات عرب
تاريخ زبان و ادبيات فرانسه
جغرافيا زبان و ادبيات انگليسي
زبان و ادبيات اسپانيولي زبان و ادبيات آلماني
دانشكده علوم
شيمي زيستشناسي
فيزيك زمينشناسي
رياضيات
دانشكده دندانپزشكي
دندانپزشكي كودكان
زيستشناسي و علوم پايه
پروتز
دانشكده پزشكي و داروسازي
جراحي زيستشناسي قبل باليني
پزشكي زيستشناسي باليني
گوش و حلق و بيني پزشكي كودكان
بيماريهاي تنفسي فوريتهاي پزشكي ـ جراحي
مدرسه عالي تكنولوژي
مديريت مهندسي مكانيك
مهندسي الكترونيك مهندسي پردازش
مدرسه ملي مهندسي
اصول مهندسي
مهندسي مكانيك
مهندسي برق
دانشگاه ابنوزُهر (در اغادير)
اين دانشگاه در سال 1989 تأسيس شده است. تعداد دانشجويان آن 9724 نفر است و تنها داراي دو دانشكده ادبيات و علوم انساني و دانشكده علوم است.
دانشكده محمد يكم (در وجده)
اين دانشگاه در سال 1978 تأسيس شده است. به دو زبان عربي و انگليسي در آن تدريس و تحصيل ميشود. 528 استاد و 19670 دانشجو دارد.
فهرست اسامي دانشكدهها و گروههاي آموزشي آن به شرح زير است:
دانشكده ادبيات و علوم انساني
زبان و ادبيات عرب زبان و ادبيات فرانسه
تاريخ جغرافيا
مطالعات اسلامي
دانشكده حقوق و اقتصاد
اقتصاد
حقوق خصوصي
حقوق عمومي
دانشكده علوم
فيزيك شيمي
زمينشناسي زيستشناسي
انستيتو تكنولوژي
مهندسي برق
روشهاي مديريتي
يك مركز نيز به نام مطالعات جريانهاي مهاجرت مغربي نيز به اين دانشگاه وابسته است.
دانشگاه محمد پنجم (در رباط)
اين دانشگاه در سال 1975 تأسيس شده است. به دو زبان فرانسه و عربي در آن تدريس و تحصيل ميشود. سال تحصيلي از اكتبر تا ژوئن است. 1960 استاد و 38229 دانشجو دارد.
فهرست اسامي دانشكدههاي و گروههاي آموزشي آن به شرح زير است:
دانشكده ادبيات و علوم انساني
زبان و ادبيات عرب زبان و ادبيات انگليسي
زبان و ادبيات فرانسه زبان و ادبيات آلماني
جغرافيا تاريخ
فلسفه زبان و ادبيات اسپانيولي
دانشكده حقوق و اقتصاد
اقتصاد
حقوق عمومي
حقوق خصوصي
دانشكده علوم
زيستشناسي رياضي
زمينشناسي شيمي
فيزيك
دانشكده پزشكي و داروسازي
سيستم قلب و عروق جراحي
زيستشناسي باليني هورمونشناسي
سيستم هاضمه گوش و حلق و بيني
پزشكي پزشكي قبل باليني
مامايي و بيماريهاي زنان پزشكي اجتماعي
پزشكي كودكان خونشناسي
سيستم تنفسي سيستم ماهيچه
دانشكده دندانپزشكي
حفاظت دندان
پروتز دندان
دندانپزشكي كودكان
مدرسه مهندسي محمديه
مهندسي سازه مهندسي برق
آموزش عمومي و فني مهندسي مكانيك
مهندسي معدن مهندسي صنعتي
دانشكده تعليم و تربيت
علوم پايه و جامعهشناسي تعليم و تربيت روانشناسي تعليم و تربيت
زبان ياددهي آموزش علوم انساني
آموزش علوم دقيقه تكنولوژي آموزشي
دانشگاه محمد پنجم چهار مؤسسه وابسته نيز به شرح زير دارد:
مؤسسه مطالعات و تحقيقات عربي
مؤسسه علم
مؤسسه دانشگاهي تحقيق علم
مؤسسه مطالعات افريقايي
دانشگاه قروتيّن (در فاس)
اين دانشگاه ريشه در سال 859 ميلادي دارد. در قرن 11 ميلادي گسترش يافت و در سال 1963 به دانشگاهي به سبك امروزي بدل شد. 90 استاد و 7128 دانشجو دارد. سال تحصيلي در آن از نوامبر تا ژوئن است. و فهرست دانشكدهها و مؤسسات وابسته به آن به شرح زير است:
دانشكده شريعت
دانشكده مطالعات عربي
دانشكده الهيات و فلسفه
مدرسه زبانها
دانشكده شريعةالاقادير
دانشكده محمدبنعبدالله (در فاس)
اين دانشگاه در سال 1975 تأسيس شده است. به دو زبان عربي و فرانسه در آن تدريس و تحصيل ميشود. 859 استاد و 29037 دانشجو دارد. داراي گروههاي آموزشي و دانشكدههاي زير است:
دانشكده ادبيات و علوم انساني (در دارمحرز)
عربي انگليسي
فرانسه آلماني
جغرافيا تاريخ
مطالعات اسلامي فلسفه، روانشناسي و جامعهشناسي
اسپانيايي
دانشكده علوم
زيستشناسي زمينشناسي
شيمي رياضيات
فيزيك
دانشكده حقوق، اقتصاد و علوم اجتماعي
اقتصاد
حقوق عمومي
حقوق خصوصي
مدرسه عالي تكنولوژي
مهندسي برق مهندسي صنعتي
مديريت مهندسي مكانيك و توليد
مهندسي پردازش
دانشكده ادبيات و علوم انساني (در سيس)
عربي انگليسي
فرانسه جغرافيا
تاريخ مطالعات اسلامي
دانشكده علوم و تكنولوژي (در سيس)
زيستشناسي شيمي
رياضيات فيزيك
فهرست اسامي كالجها و مدارس عالي مراكش
ــ هنرستان موسيقي در اغادير
ــ هنرستان موسيقي در شاوون
ــ هنرستان موسيقي در فاس
ــ هنرستان موسيقي در دارالمخزن كه موسيقي كلاسيك، مراكشي و عربي در آن تدريس ميشود.
ــ هنرستان موسيقي در مراكش كه موسيقي غربي و مدرن و موسيقي مراكشي و عربي در آن تدريس ميشود.
ــ هنرستان موسيقي در آسفي
ــ هنرستان موسيقي در شهر تازه، اين هنرستان در سال 1972 تأسيس شده ست و تئوري موسيقي، سازهاي عربي و مراكشي، موسيقي اندلسي و مراكشي در آن تدريس ميشود.
ــ هنرستان موسيقي در تطوان
ــ هنرستان ملي موسيقي و رقص در رباط، در اين هنرستان موسيقي غربي و رقص تدريس ميشود. هنرستان داراي يك اركستر براي موسيقي مدرن غربي، يك اركستر براي موسيقي مراكشي و اندلسي و دو اركستر جوانان است.
ــ هنرستان موسيقي طنجه
ــ مدرسه هنرها و صنايع بومي در تطوان، اين مدرسه در سال 1921 بنيانگذاري شده است. نساجي، فرش، سراميك، قاليچه، كندهكاري، گچكاري، چوب، فلزكاري، چرم و كندهكاري بر روي چوب از رشتههاي آموزشي در اين مؤسسه است.
ــ مدرسه خدمات عمومي در حسينه (كازابلانكا). اين مدرسه در سال 1971 تأسيس شده است. 94 استاد و 1100 دانشجو دارد. كتابخانه آن بيش از يازده هزار عنوان كتاب دارد.
ــ مدرسه ملي امور اداري (در رباط)، در سال 1948 تأسيس شده است. كتابخانهاش 18 هزار كتاب دارد. 646 دانشجو و 36 استاد دارد.
ــ مدرسه ملي صنعت معدن (در اقدال)، اين مدرسه در سال 1972 تأسيس شده است. اين مدرسه در رشتههاي زمينشناسي، علوم مواد، علوم معدن، مهندسي فرآيند شيميايي، مهندسي الكترومكانيك، علوم انرژي و علوم كامپيوتر تخصص ميدهد. 80 استاد و 296 دانشجو دارد. كتابخانه آن نيز 11 هزار عنوان كتاب دارد.
ــ مدرسه ملي هنرهاي زيبا (در تطوان). اين مدرسه در سال 1946 تأسيس شده است و در آن رشتههاي طراحي، نقاشي، مجسمهسازي و هنرهاي تزئيني تدريس ميشود.
ــ مدرسه ملي موسيقي (در كازابلانكا)
ــ مدرسه ملي موسيقي (در مكناس)
ــ مدرسه ملي مهندسي جنگل (در سلا). اين مدرسه در سال 1968 تأسيس شده است و 20 استاد و 160 دانشجو دارد. كتابخانه آن نيز بيش از 5 هزار جلد كتاب دارد.
ــ مدرسه علوم ارتباطات (در رباط) اين مدرسه در سال 1974 تأسيس شده است. دوره چهار ساله كارشناسي و دوره 2 ساله كارشناسي ارشد دارد. تربيت كتابدار، متخصص ردهبندي اسناد و مدارك تاريخي بر عهده اين مركز است. 64 استاد و 512 دانشجو در اين مدرسه تحصيل ميكنند.
ــ مؤسسه زراعت و دامپزشكي حسن دوم (در رباط). اين مؤسسه در سال 1966 تأسيس شده و داراي 350 و 2500 دانشجوست.
ــ مؤسسه ملي موسيقي و رقص (در قنيطره)
ــ مؤسسه ملي آمار و اقتصاد كاربردي (در رباط). اين مؤسسه در سال 1961 تأسيس شده و داراي 398 دانشجو است.
ــ مؤسسه سياست (در طنجه). اين مؤسسه اسپانيايي داراي 280 دانشجو و 32 استاد است. در سال 1949 تأسيس شده و با مديريت اسپانيولي اداره ميشود.
بنده رضا فاضلی استادیار جامعه شناسی در حوزه علم و آموزش عالی که تا کنون کارها ی زیر را در این حوزه به چاپ رسانیده ام: