امارات عربی متحده
اتباع امارات متحده نزديك به 30 درصد كل جمعيت را تشكيل ميدهند در حالي كه 70 درصد باقي مانده كه در امارات متحده عربي اقامت دارند مهاجراني هستند كه داراي مجوز كار هستند. زبان و مذهب ميان مهاجران متفاوت است، اما دين رسمي در امارات متحده عربي اسلام و زبان رسمي عربي است. انگليسي زبان دوم اكثر اتباع خارجي در نظر گرفته شده است، با وجود اين زبانهاي فارسي و هندي به دليل تعداد بسيار زياد ساكنان ايراني، هندي، و پاكستاني در امارات متحده عربي نقش مهمي را ايفا ميكنند.
جدول شماره 3 تعداد جمعيتي را نشان ميدهد كه به طور فعال در بخشهاي دولت محلي و فدرال در سال 1985اشتغال به كار دارند. اكثريت نيروي كار در كشور هنوز از مهاجران ميباشد، چنانكه پيشتر در مقولة رشد جمعيت به آن اشاره گرديد.
با وجود اين كه امارات متحده عربي سرزميني كويري محسوب ميشود، اما چندين منطقه كشاورزي در آن ايجاد شده است. كوششهاي موفقيتآميز دولتهاي محلي و فدرال در تحقق پروژههاي زراعتي و آبياري مدرن موجب شد تا زمين باير براي كشاورزي مناسب گردد.
نفت و درآمدهاي نفتي منبع اصلي درآمد امارات متحده عربي هستند. نفت و سياستهاي تجاري براي نخستين بار در سال 1962 در ابوذبي، سپس در سال 1969 در دوبي، سال 1974 در شارجه، و سال 1985 در راسالخيمه مورد بهرهبرداري قرار گرفت. همچنين منابع گاز با آيندهاي روشن در اكثر اميرنشينها وجود دارد. نيمه دوم قرن بيستم اين كشور شاهد افزايش قابل توجه نقش دولت در اقتصاد و توسعه اجتماعي بوده است كه توسط منابع نفت اين ثروت طبيعي مورد حمايت قرار ميگيرد. درآمد نفت خام از 18025 هزار ميليون درهم (000/938/4 دلار امريكا) در سال 1975 به 52000 هزار ميليون در سال 1980 افزايش يافت و به 20670 هزار ميليون (000/663/5 دلار امريكا) در سال 1985 كاهش يافت.
جدول 1. رشد جمعيت در امارات متحده عربي از سال 85 ـ 1975
1975 1980 1985
558000 1042099 1622464
جدول 2. اشتغال دولت محلي و فدرال در سال 1985
روستايي شهري مجموع
دولت فدرال 23091 97282 120373
دولت محلي 18741 72242 90683
حاصل جمع 41832 169524 211356
منبع: وزارت شهرسازي 1987
با بررسي وضعيت صنعت، كشاورزي و پرورش دام نشانگر نوآوري در امارات متحده عربي ميباشد. از طريق گستردهشدن منابع مختلفدر آمد در امارات متحده عربي نظير استخراج معدن و استخراج توليد مواد پتروشيمي، آلومينيوم، سيمان، سراميكسازي، مواد غذايي و نوشيدنيها، الياف بافتني، چوب و اجناس چوبي، و چند صنايع ديگر شكوفايي اقتصادي امري، آشكار است. همچنين امارات متحده عربي داراي صنايع شيرين كردن آب دريا وآبهاي زيرزميني است كه صنعت شيرينكردن آب دريا با توليد الكتريسيته در ارتباط است. (وزارت شهرسازي a 1987).
1 - 1) ساختار دولت و اهداف سياسي اصلي
دولتي فدرال بر امارات متحده عربي حكومت ميكند كه رياست آن به عهدة رئيس كشور يعني شيخزيدبن سلطان النهيان ميباشد. هر اميرنشيني توسط شيخي كه عضو فدراسيون است و تحت حمايت امارات متحده عربي است اداره ميگردد. سعادت هر اميرنشيني، سعادت سايرين است. امارات متحده عربي عضو شوراي مشترك خليجفارس ( GCC ) و مجمع عرب است.
دولت فدرال، طبق نظرات رئيس جمهور امارات متحده عربي هدايت ميشود، براي تمامي اموري كه منجر به ايجاد ثروت، پيشرفت، و رفاه ملت ميگردد اهميت بسياري قائل است. توجهي خاص معطوف آموزش عالي و عمومي ميگردد، چرا كه ابزاري بسيار ارزشمند براي رشد و پيشرفت مستمر كشور محسوب ميشوند. اعتقادبر آن است كه تنها جامعهاي تحصيلكرده در ساية تحقق اهداف برنامهريزي شده، حفظ ميراث، ارزشها و هويت ملت قادر خواهد بود كه به موفقيت دست يابد.
هيچگونه وابستگي يا ارتباطي بين سازمانهاي ديني با گروههاي الهيات و مؤسسات آموزش عالي وجود ندارد. دولت فدرال صرفاً مسئول توسعه آموزش عالي به استثناي مؤسسات خصوصي آموزش عالي ميباشد. اين مؤسسات خصوصي به طور جداگانه اداره ميشوند، اما باز هم با گروههاي ديني ارتباطي ندارد.
2. ساختار نهادي نظام آموزش عالي
در سال 78 ـ 1977 بود كه نخستين مؤسسة دولتي آموزش عالي بنا گرديد. اين مؤسسه همان دانشگاه امارات متحده عربي است. در سال 89 ـ 1988 تعدادي كالجهاي عالي دولتي تكنولوژي در اميرنشينيهاي مختلف داير گرديد. انواع ديگري از مؤسسات نيز كه اكثراً محلي يا خصوصي هستند زير نظر آموزش عالي قرار دارند. همه مؤسسات آموزش عالي، دولتي يا خصوصي، يك نظام نيمسالي واحدي را اتخاذ ميكنند. اين مؤسسات آموزش رايگان و بدون محدوديت را عرضه ميكنند و امكانات آموزشي رايگان، كتاب، وسايل كامل رفاهي و وسايل حمل و نقل را در اختيار قرار ميدهند.
امارات متحده عربي داراي موسسات باسطوح مختلف است. نخستين آنها دانشگاه تحقيقاتي است كه نمونه بارز آن دانشگاه امارات متحده عربي، نخستين مؤسسه دولتي آموزش عالي در كشور است. اين دانشگاه دورههايي را در رشتههاي مختلف علوم انساني، علوم اجتماعي، و علوم كاربردي و پايه ارائه ميكند. دانشگاه از 8 دانشكده تشكيل ميشود كه عبارتند از: ادبيات و علوم انساني، علوم، آموزش، دين اسلام و حقوق، علم اقتصاد و مديريت، مهندسي، كشاورزي، و پزشكي و علوم پزشكي. اهداف اصلي دانشگاه آموزش، تحقيق و كار عامالمنفعه ميباشد. در حال حاضر دانشگاه شامل داراي موسسة تحقيقاتي وابسته به كالجهاي مختلف ميباشد. زبان آموزش در تمام دانشكدهها عربي است به استثناي دانشكدههاي پزشكي و مهندسي كه انگليسي است.
دومين سطح، مربوط به دانشگاه تخصصي ميباشد. كالج علم و صنعت دانشگاه اجمن، مؤسسهاي خصوصي تاحدي يارانهدار توسط دولت محلي اجمن، جزء اين نوع قرار ميگيرد. اين مؤسسه در سال 89 ـ 1988 تأسيس شد و رشتههايي علمي نظير مهندسي الكترونيك، مديريت و علوم كامپيوتر، و آموزش زبانهاي خارجي در آن داير است. همچنين درجه كارشناسي ارشد در مديريت بازرگاني ( MBA ) و آموزش ( MED ) را ارائه ميكند. زبان آموزش نيز انگليسي است.
كالجهاي چهارساله نوع ديگري از آموزش دراين كشور است، كه نمونهاي از آن كالج پزشكي دوبي ميباشد، كالجي خصوصي تأسيس شده در سال 87 ـ 1986 كه درجه كارشناسي در پزشكي و جراحي ( MBBS ) را ارائه ميكند. از ديگر كالجهاي چهارساله كالج مطالعات عربي و اسلامي دوبي، و كالج پليس دوبي ميباشد.
كالجهاي فني چهارمين نوع اين مؤسسات ميباشد. كالجهاي عالي تكنولوژي،
تأسيس شده در سال 89 ـ 1988 عرضهكنندة دورههايي براي ديپلم دانشگاهي بعد از تحصيلات متوسطه، به طور عمده در جهت آموزش فني حرفهاي در نظر گرفته شدهاند، و دورههايي سه ساله در مديريت اداره بازرگاني، و تكنولوژي ارائه ميدهند.
آخرين نوع مؤسسات، مؤسسات دانشگاهي آزادي هستند كه ارائهكنندة آموزشهاييدر رشتههاي مختلف ميباشند. اين مؤسسات ضميمهاي از دانشگاه امارات متحده عربي محسوب ميشوند كه در سال 1982 تأسيس شدند و شامل 7 مركز ميباشد كه هر يك در يك اميرنشين مستقر ميباشد. اين مؤسسات به منظور در اختيار قرار دادن فرصتهايي در آموزش عالي براي شهرونداني كه به دليل دوري مسافت از دانشگاه امارات متحده عربي قادر به اخذ درجهاي دانشگاهي نيستند داير گرديدهاند.
1 ـ 2) سياستهاي پذيرش و گزينش
سياستهاي پذيرش نشانگر تغيير جزئي بين مؤسسات آموزش عالي خصوصي و دولتي ميباشد. آنها تسهيلات لازم را صرفاً براي اتباع امارات متحده عربي صرفنظر از اعضاي شوراي مشترك خليجفارس، كودكان عضو هيئت علمي، و كودكان مهاجراني كه براي حكومت فدرال كار ميكنند فراهم ميكنند. موارد استثنا كالج علم و صنعت دانشگاه اجمن و كالج پزشكي دوبي ميباشد كه تسهيلات را براي همه اتباع فراهم ميآورند.
هماهنگي تمام مؤسسات آموزش عالي دولتي توسط دولت محلي و فدرال صورت ميگيرد. وزارتخانههاي مختلف، در مشاركت با مؤسسات آموزش عالي، با توجه به افراد و زمينههاي تخصص نيازهايشان را تعيين ميكنند. بدين ترتيب، به طور مثال، از آنجايي كه نياز مبرم به معلمان وجود دارد، اكثر دانشجويان در دانشكده آموزش ثبتنام ميشوند. تا جايي كه به دورههاي مربوط به كارشناسي ارشد و دكتري مربوط ميشود، پذيرش به طور كلي بر عهدة كالج ميباشد. متقاضي بايد از شرايط خاصي نظير داشتن درجه كارشناسي، داشتن حداقل شرايط علمي در رشته تحصيلي خود خواه زن يا مرد برخوردار باشد.
2 ـ 2) توسعه كمي و ساختار شرايط لازم
در سال 78 ـ 1977 نخستين مؤسسه آموزش عالي (دانشگاه امارات متحده عربي) 502 دانشجو را ثبتنام كرد. همانطور كه در جدول شماره 4 نشان داده شده است در سال 90 ـ 1989 تعداد ثبتنامشدگان با افزايشي ناگهاني در مؤسسات خصوصي و دولتي در مجموع به 13833 دانشجو رسيد.
تعداد دانشجويان ثبتنام شده از 90 ـ 1977
78 ـ 1977 81 ـ 1980 86 ـ 1985 90 ـ 1989
مطالعات ضميمهاي
استادان دانشگاهي
تحقيقاتي
مذكر 317 1392 3132 2701
مؤنث 189 1029 44064 6730
كل 502 2606 7196 9431
كل مؤسسات
خصوصي و دولتي
مذكر 317 1397 3291 4190
مؤنث 189 1029 4998 9643
كل 502 2606 8289 13833
ساختار شرايط طبق سطح و طبقه مؤسسه متفاوت ميباشد. ساختار شرايط به شرح زير خلاصه ميگردد:
الف) دانشگاهها و كالجهاي تخصصي چهار ساله
اين مؤسسات پنج نوع دانشگاهي با درجات تحصيلي مختلف را ارائه ميكنند كه عبارتند از درجه كارشناسي در علوم انساني، درجه كارشناسي در علوم، درجة كارشناسي ارشد در علوم انساني و كارشناسي ارشد مديريت بازرگاني، دانشنامة پزشكي و جراحي براي مطالعات عالي و درجة ديپلم دو سالهاي كه توسط دانشگاه اجمن در نظر گرفته شده است. برنامه سازماني با توجه به سياستهاي پذيرش، برنامه آموزشي، و برنامههاي درسي در رشتههاي تحصيلي مختلف تنظيم ميشود كه كمك خواهد كرد تا شرايط نيروي كار بخشهاي مختلف را در نظر بگيرند برنامهاي ده ساله تنظيم گرديده است تا دانشگاه را با نيازش به محققان و اعضاي هيئت علمي مجهز نمايد، بدين ترتيب به منظور رسيدن به اهداف سياستهاي بومي كردن نيروي كار در بخشهاي آموزش عالي و تحقيقات دنبال ميشود.
دانشگاه نظامي را جهت ارزيابي و دستيابي به برنامههاي درسي و آموزشي، فعاليتهاي پژوهشي، و شيوههاي مديريت اجرايي خود، با توجهي خاص نسبت به اهداف ملي اتخاذ كرده است. شوراي عاليآموزش ارزيابي گروههاي آموزش عالي را در ارتباط بااهداف ملي تحت تأثير قرار ميدهد.
بودجة تمامي مؤسسات دولتي توسط دولت فدرال تأمين ميشود. تصميمات مربوط به بودجه توسط شوراي دانشگاه اتخاذ ميگردد و به وزارت بودجه فدرال تسليم ميگردد. بودجه در آغاز هر سال تحصيلي تنظيم ميگردد. بودجة مؤسسات خصوصي از طريق سازمانهاي خصوصي، شهريه و كمكها تأمين ميگردد. كالج پليس دوبي توسط دولت دوبي تأمين بودجه و اداره ميگردد.
تخصيص بودجه دانشگاه امارات متحده عربي از 638/291/39 درهم امارات متحده عربي در سال 78 ـ 1977 (832/764/10 دلار امريكا)، به 983/293/328 (556/943/ 89 دلار امريكا) در سال 81 ـ 1980، 799 و 284/337 (791 و 406 و 92 دلار امريكا) در سال 87 ـ 1986 و 000/800/433 (310/849/118 دلار امريكا) در سال 90 ـ 1989 افزايش يافت. هيئت امنا مسئول بودجه، سياستهاي پذيرش دانشجو، انتصاب مقامات عالي علمي، و رفاه كلي مؤسسه ميباشد. انتصاب اعضاي هيئت امناي مؤسسه دولتي به دستور رئيس امارات متحده عربي به توصيه رئيس دانشگاه صورت ميپذيرد.
سلسه مراتب در مؤسسات آموزشي عبارتند از: الف) شوراي گروه، ب) شوراي كالج، پ) شوراي امور علمي و آموزشي، ت) هيئت امنا يا اعضاي هيئت امنا
رتبههاي علمي در اين گروهها به رسميت شناخته ميشوند، معمولاً يك استاد در تصميمگيري از امتياز بيشتر يا نقش مهمتري نسبت به رتبههاي پايينتر برخوردار است. اعضاي غيرعلمي فقط در تصميمات شركت ميجويند، دانشجويان ممكن است به عنوان گروه فشار درنظر گرفته شوند، كه نشانگر اتحاد دانشجويان است، اما براي آنان هيچ كرسي در هيچ شورايي در نظر گرفته نشده است.
اتخاذ تصميمات اساسي از بخش اصلي آغاز ميشد و سپس تا شوراي عالي پيش ميرود. سرانجام نيز توسط شوراي مربوط به امور علمي و آموزشي تصويب ميگردد.
جدول 5. تعداد اعضاي علمي از 78 ـ 1977 تا 90 ـ 1989
78 ـ 1977 81 ـ 1980 86 ـ 1985 90 ـ 1989
مؤسسات دولتي تمام وقت 54 207 258 591
هيئت علمي متفرقه 14 49 89 143
كمك آموزشي 2 16 105 123
كل 70 272 452 857
مؤسسات خصوصي ــ ــ ــ 137
تمام وقت
هيئت علمي متفرقه ــ ــ ــ 105
كمك آموزشي ــ ــ ــ ــ
كل ــ ــ ــ 152
4. هيئت علمي دانشجويان: آموزش، يادگيري و تحقيق
1 ـ 4) هيئت علمي
تعداد اعضاي علمي تمام وقت به طور چشمگيري از مجموع 54 نفر در سال 78 ـ 1977 به 728 نفر در سال 90 ـ 1989 افزايش يافته است. اين ارقام متعلق به مؤسسات دولتي و هم مؤسسات خصوصي است. جدول شماره 5 افزايش تعداد كاركنان را نشان ميدهد .
داوطلبان هيات علمي آموزشي تمام وقت در يك مؤسسه آموزش عالي بايد حداقل داراي درجه دكتري باشند. متقاضيان نيمه وقت هيئت علمي نيز بايد حداقل داراي درجه كارشناسي ارشد در علوم انساني باشند ساختار رتبههاي علمي مؤسسات آموزش عالي امارات متحده عربي به شرح زير است: كمك آموزشيار (دستيار آزمايشگاه)، كمك مربي، مربي، استاديار، استاد. ضوابط ارتقاء از مقام مربي به مقام استاديار، پنج سال تجربه كاري، انتشار 3 مقاله تحقيقاتي در مجلات سرشناس يا نظير آنها، به علاوه معرفي نامههايي از گروه ،رئيس دانشكده ميباشد. ضوابطي مشابه جهت ارتقاء از مقام استادياري به استادي اعمال ميگردد با اين تفاوت كه انتشار حداقل 5 مقاله مورد نياز است.
هر گروهي مسئول جذب هيئت علمي خود ميباشد كه منطبق با شرايط تعيينشده توسط هر مؤسسه معرفي ميشوند. سرانجام، پس از يك مصاحبه شخصي انتصاب صورت ميگيرد. انتصاب اعضاي مهاجر هيئت علمي طبق قانون اتباع و با يك قرارداد (استخدامي رسمي) صورت ميپذيرد. در هر مؤسسه خاصي، ظرفيت آموزشي، تحقيقات، و وظايف ديگر بر اساس قوانين داخلي وتوسط آن موسسه تعيين ميگردد. تصميمات دربارة اين مسائل توسط بالاترين هيئت اجرايي در مؤسسه صورت ميگيرد.
2 ـ 4) دانشجويان
اكثريت دانشجويان، چنانكه در جدول شماره 6 نشان داده شده است، در رشتههاي علوم اجتماعي نامنويسي شدهاند. تعداد ثبتنامشدگان در رشتههاي علوم انساني از سال 86 ـ 1985 به بعد كاهش يافته است. در علوم افزايش مشهود است كه به برخي از كالجهاي خصوصي مربوط ميگردد.
به طور عمده درصد اندكي از دانشجويان كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج فارس وديگر كشورهاي عربي، بين تقريباً 8تا10 درصد كل گروه دانشجويان، در مؤسسات آموزش عالي تحصيل ميكنند. گروه بومي دانشجويان اصولاً يكسان هستند (مسلمان).
هر مؤسسهايدر درجه نخست مسئول ساختار برنامههاي خود ميباشد، كه در گروه برنامهريزي ميشوند و سپس توسط شوراي امور علمي و آموزشي يا هر هيئتي كه داراي بالاترين مقام در هر مؤسسهاي است تصويب ميگردد. اكثر كالجهاي خصوصي به سمت رشتههاي تك ـ موضوعي تخصصي سوق يافتهاند، مثل كالج مطالعات عربي و اسلامي، و كالج پليس دوبي، در مورد كالجهاي عالي، با حمايت مطالعات عمومي در حوزههاي مشاغل خاص دورههاي تخصصي وجود دارد مثل مهندسي راه و ساختمان. دورههاي دانشگاه امارات متحده عربي به دو بخش تقسيم ميشود:
الف) دوره مطالعات عمومي، ب) دوره مطالعات تخصصي، كه طبق نظام درسي ـ واحدي با دروس اجباري و اختياري، و دروس تكميلي كه از گروههاي ديگر گرفته شده سازمان يافته است. در پايان هر نيمسال دانشجويان مورد سنجش قرار ميگيرند تا تشخيص داده شود كه آيا دانشجويان قادر به ادامه نيمسال بعد در دوره خود خواهند بود.
جدول 6. تعداد كل دانشجويان و تعداد فارغالتحصيلان در زمينه
رشتههاي اصلي از 78 ـ 1977 تا 90 ـ 1989
79 ـ 1978 81 ـ 1980 86 ـ 1985 90 ـ 1989
علوم دقيق
مجموع ــ 54 373 1427
فارغالتحصيلان ــ ــ 55 369
علوم اجتماعي
مجموع 695 1782 3415 7480
فارغالتحصيلان ــ 316 670 7099
علوم انساني
مجموع 334 810 2927 1553
فارغالتحصيلان ــ 156 550 5569
a عدد تقريبي
5. نتيجهگيري
دانشگاه استانداردي در خور توجه را در دوره آموزشي ليسانس دارد كه كاملاً متناقض با استانداردهاي معتبر در دانشگاههاي بينالمللي كاملاً توسعهيافته ميباشد. از طرف ديگر شخص بايد بپذيرد كه الگوي آموزش دانشگاه امارات متحده عربي هنوز در مطالعات بعد از ليسانس تكميل نيست ، چرا كه اين مطالعات به خوبي با تحقيقات و مطالعات دوره ليسانس هماهنگ نيستند. تجربه نشان داده است كه هماهنگي كار تحقيقاتي بين دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي ضروري است. ارتباط بين دانشگاه و حوزههاي مختلف فعاليت در كشور، نظير صنعت، كشاورزي، تجارت و نظاير آن، اساساً بايد تقويت گردند. در آن صورت ممكن است دانشگاه نقش محوري خود را در جامعه ايفا كند. همانطور كه دانشگاه در رأس نظام آموزش قرار ميگيرد، هماهنگي مؤثرتري نيز بايد بين دانشگاه و سطوح پيش دانشگاهي اتخاذ گردد (آموزش فني و عمومي) تا موجب انسجام و استمرار گردد.
سرانجام، چون اعضاي بومي هيئت علمي در دانشگاه امارات متحده عربي تنها نزديك به 5 درصد از كل را تشكيل ميدهند، بومي سازي هيئت علمي دانشكده از اهميت ويژهاي برخوردار ميباشد.
بنده رضا فاضلی استادیار جامعه شناسی در حوزه علم و آموزش عالی که تا کنون کارها ی زیر را در این حوزه به چاپ رسانیده ام: