عربستان سعودي
در دهه 90 ميلادي، 6 دانشگاه جامع، يك دانشگاه تحقيقي و 60 مركز آموزش عالي ديگر در عربستان مشغول فعاليت بود. همه اين مراكز به صورت دولتي اداره ميشوند. تأسيس دانشگاههاي جديد و مراكز ديگر آموزش عالي به سال 1973 باز ميگردد، چرا كه از اين سال بود كه با افزايش قيمت نفت و بهبود وضع اقتصادي، دولت اين امكان را يافت كه به آموزش عالي توجه بيشتر و جديتر كند.
تأسيس دانشگاهها با هدف گسترش امر تحقيق و پژوهش ـ در كنار آموزش دنبال ميشد. بر اين مبنا، در هر دانشگاه يك مركز تحقيقاتي تأسيس شد. سرعت گسترش اين مراكز تحقيقاتي در فاصله سالهاي 83-1973 به قدري بود كه مانع از انجام وظيفه درست و مناسب اين مراكز گرديد و حتي بعضي از مراكزي كه در زمينه علوم انساني و اجتماعي فعاليت داشتند، منحل شدند. اما در اين ميان بايد به تجربه موفق مؤسسه ملي براي علم و تكنولوژي (اكنون به «شهر علم و تكنولوژي ملك عبدالعزيز» KACST تغيير نام يافته است) اشاره كرد. اين مؤسسه دولتي با تشويق دانشگاهها و استادان براي انجام پژوهش، بودجه لازم را در اختيار ايشان قرار ميدهد.
در عربستان سعودي، آموزش عالي دولتي است، اما دانشگاهها مستقل ميباشند و سياست مناسب دانشجو را به سبك و شيوه خود دنبال ميكند. تنها فارغالتحصيلان دبيرستانها ميتوانند وارد دانشگاه شوند. كنكور به معنايي كه در ايران وجود دارد، در عربستان مطرح نيست و هر دانشگاه با توجه به نمرات متقاضي در دوره دبيرستان به جذب او اقدام ميكند. در اين باره سختگيري لازم به عمل ميآيد و براي مثال، دانشجوي داوطلب تحصيل در رشته پزشكي بايد حداقل نمراتش 90 تا 100 باشد.
در دانشگاههاي عربستان دوره ليسانس (كارشناسي) در رشتههاي علوم و علوم انساني 4 سال، در رشتههاي مهندسي 5 سال و در رشته پزشكي 7 سال است.
همچنانكه اشاره شد، رشد آموزش عالي در عربستان به چند دهه اخير بازميگردد. جمعيت دانشجوي اين كشور در سال 1970، 6942 نفر بود، در حالي كه در سال 1987 به 107528 رسيد. در جدول شماره 1، تعداد دانشجويان در سالهاي مختلف درج گرديده است.
هدايت آموزش عالي در عربستان سعودي بر عهده چند مركز است. دانشگاهها زير نظر وزارت آموزش عالي هستند. مراكز تربيت معلم زير نظر وزارت آموزش و پرورش و رياست كل آموزش دختران است. مدارس فني و حرفهايي و خدماتي نيز زير نظر سازمان آموزش فني و حرفهاي است. آكادميهاي نظامي، مدارس عالي امنيتي و ديگر مدارس عالي زير نظر وزارتخانهها و ادارههاي مربوطه است.
جدول 1. تعداد دانشجويان دانشگاههاي عربستان سعودي
هدايت آموزش عالي در عربستان سعودي بر عهده چند مركز آموزش است. دانشگاهها زير نظر وزارت آموزش عالي هستند. مراكز تربيت معلم زير نظر وزارت آموزش و پرورش و رياست كل آموزش دختران است. مدارس فني و حرفهايي و خدماتي نيز زير نظر سازمان آموزش فني و حرفهاي است. آكادميهاي نظامي، مدارس عالي امنيتي و ديگر مدارس عالي زير نظر وزارتخانهها و ادارههاي مربوطه هستند.
غير از وزارت امور مالي كه بودجه آموزش عالي را تأمين ميكند، و وزارت برنامهريزي كه وظيفه هماهنگي آموزش عالي با برنامههاي توسعه كشور را انجام ميدهد، دو مركز ديگر نيز در امر آموزش عالي دخيل ميباشند: شوراي عالي سياستهاي آموزشي كه رياست آن با شخص شاه است، و ديگر شوراي نيروي انساني كه رياست آن بر عهده معاون نخستوزير است. اين دو شورا دخالت اجرايي چنداني در امر مربوط به آموزش عالي ندارند، مگر آنكه بخواهند رياستي كلان را اعمال كنند.
بودجه آموزش عالي عربستان سعودي، در سال 1987، 6/1 ميليارد دلار و در سال 1985، 95/2 ميليارد دلار و در سال 1970، 20 ميليون دلار بوده است. هزينه آموزش عالي در دهة هشتاد بسيار بالا بود لذا دولت و سياستگذاران بر آن شدند تا در برنامههاي توسعه كشور، اين هزينهها را كاهش دهند و از سوي ديگر كيفيت آموزش و مهارت و سواد فارغالتحصيلان را ارتقا دهند. اين سياست در برنامههاي سالهاي دهه 90 پيگيري شده است.
انتخاب رئيس دانشگاهها و معاونان وي برعهده وزارت آموزش عالي است. اما چگونگي اداره، انجام امور آموزشي و سياستگذاريهاي مربوط به دانشگاه، هدايت دانشجويان تعيين مديران گروهها و رؤساي دانشكدهها و... برعهده شوراي هر دانشگاه ميباشد. در شوراي دانشگاه رئيس و رؤساي دانشكدهها عضو هستند.
تعداد اعضاي هيئت علمي دانشگاهها در سه دهه گذشته همواره در حال افزايش بوده است. در سال 1970، تنها 159 استاد بومي در دانشگاههاي عربستان فعاليت داشتند (28 درصد كل استادان) اين رقم در سال 1987 به 4225 نفر (45 درصد كل استادان) افزايش يافت نكتة جالب درصد اعضاي هيئت علمي زن ميباشد كه 24 درصد كل اساتيد را تشكيل ميدهند. در جدول شماره دو، آمار اعضاي هيئت علمي دانشگاههاي عربستان در سالهاي مختلف درج گرديده است.
جدول 2. آمار اعضاي هيئت علمي عربستان سعودي در سالهاي 87-1970
(استادان خارجي)
آمار اعضاي هيئت علمي عربستان سعودي در سالهاي 87-1970
(استادان بومي)
اعضاي هيئت علمي براي 4 سال استخدام ميشوند كه اين زمان با توجه به كيفيت كار آنان، تمديد ميشود. ساعات تدريس استاديار هفتهايي 10 تا 12 ساعت، دانشيار هفتهايي 8 تا 10 ساعت و استاد هفتهايي 6 تا 8 ساعت ميباشد.
هر دانشگاه سر فصلهاي خاص خود را دارد. معمولاً 55 درصد دروس را مواد تخصصي، 30 درصد را دروس عمومي و هنر و 15 درصد را دروس فرهنگ اسلامي و زبان عربي تشكيل ميدهد.
تحصيلات بالاتر در مقطع كارشناسي ارشد و دكتري نيز عمدتاً در رشتههاي علوم انساني و مطالعات اسلامي دايراست. اوضاع اقتصادي و درآمدهاي نفتي و جمعيت كم، اين امكان را براي دانشجويان عربستاني فراهم كرده است كه در دانشگاههاي امريكايي و اروپايي در مقطع فوقليسانس و دكتري به ادامه تحصلي بپردازند. متأسفانه آمار دقيقي درباره دانشجويان عربستاني شاغل به تحصيل در كشورهاي خارجي موجود نيست.
آمار و ارقام سالهاي دهه 70 و 80 ميلادي، نشان ميدهد كه عربستان سعودي در آموزش عالي رشد كمّي گستردهايي را در پاسخ به خواست و تقاضاهاي عمومي داشته است. اما آموزش عالي اين كشور از ضعفهايي رنج ميبرد. مهمترين اين ضعفها، ارتباط ضعيف آموزش عالي با بازار كار بوده است. فارغالتحصيلان دانشگاههاي عربستان، جوابگوي نيازهاي بازار كار نيستند. علت اين امر يك معضل اساسي و ساختاري است. در عربستان سعودي، مراكز تربيت معلم و مراكز آموزش فني زير نظر آموزش عالي نميباشند و هر وزارتخانه و نهاد دولتي براي تأمين نيازهاي انساني خود و تربيت نيرو به تشكيل مركز آموزش عالي رأساً اقدام ميكنند و همين امر سلب گسستگي پيوند دانشگاهها از جامعه شده است و دانشگاهها قادر به شناخت نيازهاي جامعه خود نبوده و براي رفع آن وارد عمل نميشوند.
به واسطه همين وضعيت و عدم ارتباط دانشگاه و جامعه، برنامههاي آموزشي دانشگاهها بيشتر در رشتههاي علوم انساني و اجتماعي بوده و فراتر از نياز جامعه به تربيت نيروي انساني اقدام كردهاند. در رشتههاي علوم محض نياز به نيروي متخصص كاملاً مشهود است.
مشكل عمده ديگر پايين بودن سطح آموزش و حد استانداردهاست. مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي عربستان براي رسيدن به حد مطلوب و استانداردهاي جهاني بايد بر تلاش خود بيفزايند.
آمار دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالي در جدول شمارة 3 و آمار فارغالتحصيلان در جدول شماره 4 درج گرديده است.
جدول 3. آمار دانشگاهها و مراكز آموزش عالي
جدول 4. آمار فارغالتحصيلان
مسائل و مشكلات آموزش عالي عربستان
كارشناسان آموزش عالي اهم مشكلات آموزش عالي عربستان سعودي را به شرح زير برميشمارند:
1. كمبود و يا فقدان برنامههاي مربوط به آموزش عالي كه متناسب با نيازهاي تكنولوژيكي، فني و شغلي و حرفهايي جامعه رو به توسعه عربستان باشد.
2. تمركز مراكز آموزش عالي در مناطق خاص و عدم گسترش يكدست آن.
3. تورم در پستهاي مديريتي و نيز تورم استاد در بعضي رشتهها كه عملاً هزينه آموزش را افزايش داده و تفاوتهاي محسوسي را بين مراكز آموزش عالي سبب گشته است.
4. حضور محدود زنان در آموزش عالي و مراكز دانشگاهي.
5. عدم توجه سرفصلهاي دروس و روشهاي آموزشي و ارزيابي آنها.
6. عدم توجه اعضاي هيئت علمي دانشگاهها به تحقيقات و به علاقمندي آنها به سمتهاي مديريتي بودن.
7. تعدد مراكز تصميمگيرنده آموزش عالي و عدم هماهنگي ميان آنها.
بنده رضا فاضلی استادیار جامعه شناسی در حوزه علم و آموزش عالی که تا کنون کارها ی زیر را در این حوزه به چاپ رسانیده ام: