پاكستان1
از بين اين علما محمد قاسم نانوتوي و رشيداحمد گنگوهي كه عميقاً تحت تعليم شاه وليالله قرار داشتند در 1867 م در ديونبد مدرسهاي بنا كردند كه بيشتر به اصول مذهبي پايبند بودند. بنيانگذاران اين مدرسه حنفيائي سخت گير و دقيق بودند و در مبادي تعليم و جزم انديشي بر عقايد و مذاهب كلامي اشعريه و ماتريديه مشي ميكردند. مدرسه آنها تجديد حيات علوم كلامي در هند مسلمان را وجهه همت خود قرار داد و دانشهاي جديد را از مواد درسي خود حذف كرد. هر چند كه در اين مدرسه، علوم عقلي قرون وسطا با اين فرض كه پلي ميان جهان معنوي قديم و دنياي جديد برقرار ميكند با تأكيد كمتري از فرنگي محل تدريس ميشد، در برنامه دروس آن به فقه تفسير و حديث اهميت زيادي داده ميشد ليكن مواد درسي ديگر آن شامل فلسفه قرون وسطا، علوم جدل، هندسه و نجوم قرون وسطا، مناطق تاريخ اسلام، صرف و نحو عربي و فارسي، عروض و ادبيات بود.
در دومين نسل اساتيد ديوبند، مديريت آن استاد برجسته محمود الحسن (1921 - 1850) اعتبار وحيثيتي بين المللي در عالم اسلام كسب كرد او باالازهر نيز ارتباطاتي داشت و همچنين از سراسر شبه قاره، جنوب افريقا، مالايا، آسياي مركزي، ايران و افغانستان به ديوبند آمدند. وي كوشيد از طريق مبادلة دانشمندان شكاف ميان ديوبند و دانشگاه اسلامي مسلمانان نو گراي عليگره را پر كند.
سومين مدرسه مهم مذهبي ندوة العما بود كه توسط گروهي از علماي ميانه رو در سال 1842 در لكنهو تأسيس گرديد. محرك عمده اين اقدام عبدالغفور، معاون تحصيلداري در حكومت بريتانيا بود. منشور ندوة العلما ترويج مطالعات كلامي، پديد آوردن وجه جمعي از آراي كلامي و كاهش اختلاف نظر ميان متكلمين، احياي اخلاقيات و اصلاح كلي جامعه مسلمين بدون درگير شدن با سياست را هدف خود قرار داد. از رشيد رضا دعوت شد كه از اين مدرسه ديدن كند و از آن زمان به بعد مدرسه نسبت به جريانهاي فكري گروه المنار در مصر حساس باقي ماند. گمان ميرفت كه اين مدرسه بين محافظه كاري مفرط ديوبند و تحددگرايي عليگره موقعيتي ميانه داشته باشد، اما بزودي خود خوي محافظه كار پيدا كرد و فارغ التحصيلان آن از نظر آراي كلامي و فكري عموماًاز فارغ التحصيلان ديوبند قابل تشخيص نبودند.
يكي از شعبههاي ندوة العلما مؤسسه انتشاراتي و تحقيقاتي بود كه «دارالمصنفين اعظم گره» ناميده ميشد و به روشنگري مطالعات اسلامي در هند كمكهاي با ارزشي نمود.
مدارس شرقي كه به مرز نوگرايي نيز دست يافته بودند، نخست براي مسلمين در بنگال تأسيس گرديد. وارن هستينكس با تأسيس «مدرسه كلكته» كه بزودي به شهرت رسيد اولين قدم را در اين جهت برداشت. برجستهترين مدارس نيمه غربي هند كالج دهلي بود كه در 1792 تأسيس گرديد. در 1824 تدريس انگليسي به عنوان يكي از مواد درسي معمول گرديد اما به علت فشار محافظه كاران، كلاسهاي انگليسي از بخش شرقي (پاكستان) جدا نگه داشته شد. ويژگي كالج دهلي اين بود كه آموزش در آن به زبان اردو صورت ميگرفت.
در 1844 به منظور نيل به ملاكي واحد در امر تعليم و تربيت براي همه محصلين علوم طبيعي و اجتماعي، بخشهاي غربي (انگليسي) و شرقي (اردو) در يكديگر ادغام شدند و همزمان برنامهاي براي ترجمه آثار علمي از انگليسي به اردو به اجرا درآمد. از سال 1846 كمپاني هند شرقي در تنظيم برنامه دروس عالي و امتحان موضوعاتي از قبيل تاريخ، انگليسي، عربي و سنسكريت به طور مستقيم دخالت كرد در حالي كه امتحانات حقوق، اخلاق و موارد ديگر توسط خود كالج انجام ميگرفت. در سال 1854، 333 دانشجو در كالج وجود داشت كه 112 نفر آنها مسلمان بودند. دروس كلاس براي دانشجويان شيعه و سني به طور مجزا وجود داشت.
رد پاي انسان گرايي نخبگان شمال هند در قرن نوزدهم به ميزان زيادي در كالج دهلي - جايي كه تعدادي از معاشران سيد احمدخان تعليم يافته بودند - ديده ميشود.
سيد احمدخان در زمينه آزاد نگري و تعليم و تربيت و سياست نوين اسلامي پيشقدم بود. برنامههاي آموزشي كه در سال 1859 به ابتكار او به اجرا درآمد و تا زمان مرگ وي در سال 1898 دنبال گرديد، سرنوشت فكري سياسي و اقتصادي مسلمين هندي رادگرگون كرد وپل اصلي انتقال فكري از عقايد قرون وسطايي به تفكر عصر جديد را تشكيل داد. در نيمه دوم قرن نوزدهم سيد احمد خان هنري كوشيد كه علم جديد را در آن ديار رونق دهد. او دانشگاهي را براي عمومي كردن علم غربي در هند تأسيس كرد. به عقيده وي عقب افتادگي مسلمانان ناشي از عقايد خرافي و طرد معقول و تسليم كوركورانه به منقول است، وي معتقد بود كه اصول اسلام بايد در پرتو قوانين طبيعت كه به وسيله علم جديد كشف شده است، بار ديگر تعبير گردد و لذا توصيه كرد كلامي پي ريزي شود كه رابطهاي معتبر بين اسلام و علم جديد برقرار كند. وي از همان آغاز از يك سو ضرورت استفاده از زبان انگليسي را همچون وسيله آموزش و از سوي ديگر توسعه و تكامل زبان اردو را از طريق ترجمه آثار بنيادين علوم اجتماعي و طبيعي به اين زبان احساس كرد. سيد احمدخان در سال 1869 از انگلستان ديدن كرد و در كمبريج به مطالعه نظام آموزشي پرداخت به اين منظور كه نهادي آموزشي براي مسلمين پي افكند تا بعد بتواند به صورت يك دانشگاه در آيد. او در سال 1874 ميلادي طرح دانشگاه اسلامي انگليسي- شرقي (M.A.O) را در عليگره به مرحله نهايي رسانيد.
كالج اسلامي شرقي محمديه عليگره پاكستان
كلاسهاي اين مدرسه آموزشي از 1875 و كلاسهاي كالج آن در سال 1878 آغاز شد. اين كالج اصولاً براي مسلمين در نظر نگرفته شده بود، اما در آن به روي هندوها و محصلين غير مسلمان هم بازبود. سيد احمدخان به علت اينكه آراي مذهبي تند و جديد وي طرفدار نداشت، اجازه داد كه بخش الهيات آن تحت نظارت ناقدين متعصب او كه براي شيعه و سني دروس مذهبي جداگانهاي تهيه ميديدند قرار گيرد. دانشگاه مذكور سه دهه بعد از در گذشت سيد احمدخان دانشگاهي اسلامي شد و به صورت مهمترين مؤسسه آموزشي هند مسلمان (پاكستان) بسط و توسعه يافت.
اين مؤسسه اسلامي آزادي رأي و نظر انسان گرايي گسترده و جهان بيني علمي را وجهه همت خود قرار داد. از نظر اعتقادات مذهبي مواد درسي آنجا، طيف گستردهاي از دروس ديني روشن بينانه گرفته تا لاادريه را شامل ميشد.
تأسيس اين كالج در سال 1875 با مساعدت حكومت بريتانيايي هند (گرفتن زمين و كمك مالي) و با پشتگرمي به تعهد مالي ايران مسلمان (نوابها) و اشراف زميندار همراه بوده است.
در سال 1887 كالج عليگره به آماده ساختن دانشآموزان براي ورود به كالج مهندسي واقع در روكي پرداخت. در سال 1895 بود كه كالج به سبب حيف و ميل و سوء استفاده قدم به سالهاي كم ثمري گذاشت.
تركيب دانشجويان هندي و مسلمان نشاندهنده جهتگيري و آزاد انديشي گردانندگان عليگره است كه نيمي از فعاليت خود را در خدمت هندوان قرار داد. همچنين اين دانشگاه در زمينه خط مشي سياسي، محصلين خود را به انطباق با قدرت حاكمه بريتانيا و رعايت جانب احتياط نسبت به تحرك سياسي هندوها تعليم ميداد. بيشتر رهبران فكري و سياسي هند مسلمان در دهههاي آخر قرن نوزدهم و نيمه اول قرن بيستم در عليگره تعليم يافتند. آنها در جنبش خلافت دهه 1920 و جنبش پاكستان دهه 1940 سهم عمدهاي داشتند. خلاصه آنكه آنچه عليگره كرد، پرورش طبقهاي از رهبران مسلمان بود كه در فرهنگ اسلامي و غربي هر دو مايه داشتند، هم در اجتماع مسلمانان و هم در اجتماع بريتانياييها از آرامش و آسايش برخوردار بودند.
سيد احمدخان تلاش كرد تا اعتقاد و عمل به اسلام، عنصر اصلي آموزشي عليگره باشد وسعي ميكرد تا اين عامل را حفظ كند. زيرا آموزش غربي را مادي گرايانه ميدانست و معتقد بود آموزش جديد در نهايت اگر دانشجويان را بي دين نكند، حداقل آنها را نسبت به دين بيتفاوت ميكند. او با اجباري كردن آموزش مذهبي سعي داشت جلوي لامذهبي و بياعتقادي جوانان مسلمان را بگيرد.
احمد خان معتقد بود كه هم آموزش بايد به زبان انگليسي باشد و هم علوم جديد غربي بايد فراگرفته شود ولي نه به قيمت از دست رفتن هويت و اعتقاد اسلامي مسلمانان.
بعد از تقسيم شبه قاره هند در سال 1947 عليگره از طرف دولت مستقل هند تحت نظارت ذاكر حسين ملي گرا قرار گرفت. هدف ذاكرحسين و جانشينانش عبارت بود از باز داشتن عليگره از امت گرايي اسلامي و خو كردن آن به مليت چندگانه هندي. از سال 1947 به بعد هويت دانشگاه اسلامي عليگره بتدريج در حال تغيير بوده است. در سال 1966 وزير آموزش و پرورش بر آن شد كه اسم آن را به دانشگاه عليگره تغيير دهد، بدين طريق اين دانشگاه را به ويژه از خصوصيت اسلامي اش تهي ساخت و بر الگوي عمومي آموزشي هند منطبق ساخت.
بنده رضا فاضلی استادیار جامعه شناسی در حوزه علم و آموزش عالی که تا کنون کارها ی زیر را در این حوزه به چاپ رسانیده ام: